ای چارده ساله قرة‌العین                         بالغ نظر علوم کونین

آن روز که هفت ساله بودی                     چون گل به چمن حواله بودی

نظامی در نصیحتی دلسوزانه به فرزند خود پندهای ارزشمندی میدهد و خطاب به او چنین میگوید که ای نور چشم 14 ساله ام  حالا که دیگر کودک 7 ساله نیستی و بزرگ شده ای گوش کن چه میگویم :

1- بازی نکن وقت بازی تو تمام شده است : حالا که 14 ساله شده ای ، دیگر وقت بازی تو گذشته است و وقت هنر آموزی و سرافرازی فرا رسیده است.
اکنون که به چارده رسیدی                     چون سرو بر اوج سرکشیدی

غافل منشین نه وقت بازیست               وقت هنر است و سرفرازیست

 

2- دانش بیاموز :  برای اینکه بزرگوار شوی و روز به روز بهتر شوی باید دانش بیاموزی
دانش طلب و بزرگی آموز                     تا به نگرند روزت از روز
3- به فضل پدر قانع مباش :  بهره مند شدن از آوازه پدر برای خرد سالی خوب است اما وقتی بزرگ شدی ، دیگر نام و شهرت من برایت سودی ندارد پس برای خودت اسباب بزرگی فراهم کن.

نام و نسبت به خردسالی است          نسل از شجر بزرگ خالی است

جایی که بزرگ بایدت بود                     فرزندی من ندارت سود

چون شیر به خود سپه‌شکن باش       فرزند خصال خویشتن باش

4- از خداترسی غافل مباش :  هر اندیشه ای که داری از ترس خدا غافل مباش

آنجا که فسانه‌ای سکالی                      از ترس خدا مباش خالی

5- با مردم مودب باش :  اگر میخواهی به دولت برسی با مردم مودب باش

دولت‌طلبی سبب نگه‌دار                          با خلق خدا ادب نگه‌دار

6- شغل آبرومند اختیار کن:  شغلی را اختیار کن که از آن خجالت زده نشوی

وان شغل طلب ز روی حالت        کز کرده نباشدت خجالت

گر دل دهی ای پسر بدین پند       از پند پدر شوی برومند

7- شاعر نشو:  اگر چه استعداد سخنوری داری ولی به شاعری مشغول مباش زیرا در شعر و شاعری ، از من بلند آوازه تر نتوانی بود.

گرچه سر سروریت بینم                    و آیین سخنوریت بینم

در شعر مپیچ و در فن او                   چون اکذب اوست احسن او

زین فن مطلب بلند نامی                 کان ختم شده‌ست بر نظامی

نظم ار چه به مرتبت بلند است        آن علم طلب که سودمند است

 

8- به خود شناسی بکوش : برای اینکه بهترین معرفت ها را بدست بیاوری ، خودت را بشناس.

در جدول این خط قیاسی                می‌کوش به خویشتن‌شناسی

تشریح نهاد خود درآموز                   کاین معرفتی است خاطر افروز

9- پزشک باش یا فقیه : به گفته ی پیامبر دو علم فقه و طبابت بهترین علوم هستند. پس یا فقیه خوب یا طبیب خوب باش . اگر هردو باشی بهترین سعادت است و در هر دو عالم عزیز خواهی بود. زیرا با علم طبابت آسایش دنیای مردم را تامین میکنی و با علم فقاهت سعادت اخروی را به مردم می آموزی.

پیغمبر گفت علم علمان                       علم الادیان و علم الابدان

در ناف دو علم بوی طیب است            وان هر دو فقیه یا طبیب است

می‌باش طبیب عیسوی هش              اما نه طبیب آدمی کش

می‌باش فقیه طاعت اندوز                   اما نه فقیه حیلت آموز

گر هر دو شوی بلند گردی                   پیش همه ارجمند گردی

صاحب طرفین عهد باشی                   صاحب طرف دو مهد باشی

 

10- هر کار که میکنی استاد آن کار باش: درکار خود مهارت کامل کسب کن و در آن کار ، حرفه ای باش. پالان دوز خوب از کلاه دوز بد بهتر است. از من گفتن !

می‌کوش به هر ورق که خوانی                 کان دانش را تمام دانی

 

پالان گریی به غایت خود                             بهتر ز کلاه‌دوزی بد

 

گفتن ز من از تو کار بستن                          بی کار نمی‌توان نشستن

11- کم حرفی را پیشه کن : کم سخن بگو اما سعی کن تا سخنان تو همچون دُر ارزشمند باشد تا در تمام عالم تأثیر بگذارد. به سخنان ارزشمند می توان افتخار کرد اما پر گویی مثل خشت زدن است که افتخاری ندارد.

آب ار چه همه زلال خیزد                              از خوردن پر ،  ملال خیزد

کم گوی و گزیده گوی چون دُر                      تا ز اندک تو جهان شود پر

لاف از سخنِ چو دُر ، توان زد

آن خشت بود که پر توان زد